Opština Temerin
Saznajte više o samoj opštini i istoriji Temerina
Položaj
Opština Temerin je opština u Republici Srbiji. Nalazi se u AP Vojvodina i spada u Južno-bački okrug. Po podacima iz 2004. opština zauzima površinu od 170 km2 (od čega na poljoprivrednu površinu otpada 15657 ha, a na šumsku 10 ha).
Sedište opštine je grad Temerin. Opština Temerin se sastoji od 3 naselja. Po podacima iz 2002. godine u opštini je živelo 28275 stanovnika. Po podacima iz 2004. prirodni priraštaj je iznosio -3‰, a broj zaposlenih u opštini iznosi 5788 ljudi. U opštini se nalaze 4 osnovne i 1 srednja škola.
Opština se sastoji iz tri mesta:
- Temerin
- Bački Jarak
- Sirig
Teritorija opštine Temerin se nalazi u jugoistočnom delu Bačke. Sa istočne strane se graniči sa opštinom Žabalj, sa severa sa opštinom Srbobran, opštinom Vrbas na zapadu i gradom Novim Sadom na jugu.
Najveći značaj za razvoj Temerina ima blizina najravijenijeg centra u Vojvodini – Novog Sada. Teritorija opštine Temerin pokriva površinu od oko 170 kvadratnih kilometara i ima oblik nepravilnog trapeza, pružajući se u smeru severozapad-jugoistok. Duža osnovica, koja pokriva pravac Sirig-Temerin je duga 14 kilometara, a kraća osnovia u pravcu Bački Jarak-Temerin je dugačka 11 kilometara. Granice opštine su veštačke linije, većinom pravolinijske. Jedina prirodna granica je ona na severoistočnoj strani koja prati tok reke Jegrička. Na jugoistočnoj strani granica je povučena nasipom zvani Rimski šanac II.
U odnosu na reljef Vojvodine, cela teritorija opštine Temerin se nalazi na južnom delu Bačke lesne zaravni. Ona ostavlja utisak skoro sasvim ravne površine. Reka Jegrička teče kroz severni deo opštine sa nekoliko manjih kanala-pritoka. Utvrđeno je prisustvo termomineralnih voda. Sastav tla je vrlo ujednačen i plodnost je prirodno visoka. Različiti tipovi černozema dominiraju površinom opštine. Duž obale reke su močvarne vrste zemljišta i slatine.
Opština Temerin ima tri naselja: Temerin, Bački Jarak i Sirig, a teritorija je podeljena u četiri katastra: Temerin, Bački Jarak, Sirig i Kamendin. Geografski položaj opštine Temerin je vrlo povoljan. U meridijanskom pravcu je seku tri važna puta. Najvažniji je međunarodni put E-75 koji vodi od Novog Sada do Subotice i dalje ka Mađarskoj. Deo puta Novi Sad-Srbobran, koji seče zapadni deo opštine Temerin, je pušten u upotrebu 1984. Drugi važni put je put M-22 (od nedavno međunarodni put E-5), koji ima skoro isti pravac. M-22 vodi malo istočnije od puta E-75 i prolazi kroz Sirig. Treći put je regionalnog značaja (R120) i ide kroz Novi Sad, Bački Jarak i Temerin i vodi ka Bečeju, Senti i Kanjižu. U Sirigu i Temerinu, sva tri puta preseca regionalnu put R-104 koji ide u pravcu Odžaci-Zmajevo-Sirig-Temerin-Žabalj. Od odavde glavni put vodi preko Tise u Zrenjanin i druge gradove u Banatu. Kroz jugoistočni deo opštine i dva njena naselja ide železnička pruga od Novog Sada ka Žablju, Bečeju i Senti.
Istorijat
U pisanim dokumentima, Temerin se prvi put spominje 1332. papskoj priznanici upućenoj Laurentiju de Temeriju, župnom svešteniku, zbog plaćanja papskog poreza.
Temerin je bio deo kraljevine Ugarske do Mohačke bitke 1526. Nakon te godine je deo Otomanskog carstva. U to vreme se u Bačku i Temerin doseljava srpsko stanovništvo.
Prva zapisana imena srpskog stanovništva su u Segedinskoj knjizi koja datira iz 1560/1561. Ime lokalnog kneza je bilo Radica Stepana. Bilo je 20 kuća koje su plaćale porez, a ceo prihod od feudalnih poreza je bio 5.922 akče. Prema D. Ruvarcu, 1722. Temerin je bio srpsko naselje sa 183 srpske kuće i tri pravoslavna sveštenika: Miško, Mihajlo i Petar. Broj kuća se konstantno povećavao. 1769. je bilo 208 kuca, 1773. je bilo 183, a 1786. je bilo 215 srpskih kuća. Te godine je pet pravoslavnih sveštenika živelo i radilo u Temerinu; dvoje njih je vršilo versku službu.
Prva vojna mapa naselja potiče iz istog perioda i pokazuje da se naselje nalazilo u obliku krive oko močvare zvane Grišina bara, da je imalo četiri reda kuća i da je bilo okruženo 13 kilometara dugim jarkom.
Na severozapadu od Temerina, izmedu Siriga, Nadalja i Temerina ležalo je selo Almaš, u neposrednoj blizini rečice Jegričke. Podatke o Almašu imamo na karti M. Štira iz 1664. godine. Na karti I. Milera iz 1709. godine naselje leži severno od Novog Sada, nešto više od Žablja. Erdujhelji kao izvrsni istoričar Novog Sada, obraća posebnu pažnju na ovo naselje jer su se njegovi stanovnici preselili u Novi Sad, a deo koji su naselili od toga doba zove se almaški kraj, a pravoslavna crkva koju su podigli, Almaška crkva do danas.
Stanovnici Temerina su od 1699. godine pa do 1800. godine bili kameraliste, a to znaci ne jobadi (kmetovi). Prema dokumentu koji je uradio sud iz 1772. u kom je pisalo: ”ovde je 30 godina stara škola”, što znaci da je škola iz 1742. ”Ovde se može naučiti čitanje, pisanje, crkvene pesme i molitve”. Sve školske troškove je plaćala opština koja je takode plaćala učitelja; jedan sveštenik se za to brinuo. Temerinski knez u 1720. je bio Radojica Paraštinac, 1725/26 je bio Josim Ratković, a 1730 je bio Mladen Kusovin. Nakon 1770, lokalni knez je bio Gaja Grujić koji je ostao na ovoj dužnosti nekoliko godina.
Činjenici da je Temerin bio bogato mesto svedoči velika i lepa pravoslavna crkva posvećena Hristovom vaznesenju u raj. Ona se nalazila na početku današnje Bosanske ulice, na njenoj desnoj strani, gde su sada kuće od brojeva 2 do 10. Vojne karte i religijske knjige iz te crkve dokazuju postojanje crkve. Neke od njih se još uvek čuvaju u crkvi Hristovog vaznesenja u raj u selu Đurđevo. Crkva je bila sagrađena od cigli (što je veoma važno jer je većina seoskih crkvi bila od drveta). Dimenzije crkve su bile: dužina 17 metara, širina 6,5 metara, a zidovi su bili visoki skoro 6 metara. Crkva je imala zvonik, sagrađen iza glavne građevine, sa 11 specijalnih prozora sa gvozdenim rešetkama na njima. Johan Miler je sagradio crkvu uz pomoć Visariona Pavlovića, vladike Bačko-Segedinske eparhije.
Medu crkvenim đacima je bio jedan od najvažnijih ljudi iz Temerina, pisac, profesor teologije, poliglota i gornjokarlovački vladika Lukijan Mušicki, koji je rođen u Temerinu 1777. On je bio prijatelj i saradnik Vuka Stefanovića Karadžića (on je dodao slovo "đ" u Vukovu azbuku).
Najveći deo ondašnje Bačke je bio Komorski posed. 1796, Komora je prodala Temerin i Bački Jarak grofu Šandoru Sečenjiju za 80.000 forinti. Organizovana kolonizacija Temerina od strane Mađara je počela 1782, a naseljavanje Nemaca je počelo 1787. Te godine su oni osnovali i naselili Bački Jarak, mesto koje je do tada bila pustara u Bačkoj.
Grof Šandor Sečenji je pokušao da pretvori Srbe u svoje kmetove što je rezultiralo četvorogodišnjim pokušajem (od 1796 do 1800) da se Temerin pripoji Vojnoj Krajini i najbližem Šajkaškom bataljonu. Ovaj pokušaj je propao i 21. jula 1799. Srbi su odlučili da se isele iz Temerina. Delegacija koju je poslala okružna komisija je zaustavila njihov pokušaj odlaganjem seobe. Istog dana komisija je napravila dokument velikog značaja. Dokument se zvao popis svih pravoslavnih porodica iz Temerina koji su krenuli u seobu ka vojnom bataljonu u pustoj Paškoj oblasti. Ovaj važan dokument je sadržao imena 178 glava porodica koji su se selili. Nakon par meseci broj iseljeničkih porodica se popeo na 210 porodica i 1.610 živih duša. U proleće 1800, oni su srušili svoje kuće i svoju crkvu i odneli sav građevinski materijal u Pašku oblast gde su osnovali novo mesto nazvano Đurđevo. Ime je dato jer su preselili na dan svetog Đorđa-Đurđevdan. Samo pet godina kasnije, sagradili su novu, veću crkvu od materijala koji su sami doneli. Posvetili su novu crkvu Hristovom vaznesenju u raj, isto kao i ona u Temerinu. Jedna generacija je sagradila dve velike crkve u samo 56 godina.
Narednih 120 godina, Temerin je bio bez Srba, pa je grof Sečenji doveo mađarske koloniste, seljake iz okoline Pešte, Fehera i Tolna. Medu njima je bio veliki broj Slovaka koji su se brzo stopili sa Mađarima. Isti grof je naredio izgradnju vrlo raskošne palate, nazvane Kaštel, koji je danas u državnom vlasništvu. Sada je ona dom srednje tehničke škole. Porodica Sečenji je prodala Temerin i Kaštel trgovcu Antalu Fernbahu iz Apatina. Ana i Petar Fernbah su bili njegovi naslednici i držali su kompletan Temerin sve do agrarne reforme Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca iz 1920. 1799. Temerin je proglašen gradom i dato mu je pravo da održi 4 stočna vašara godišnje. Katolička crkva je sagrađena 1804, a stara škola 1835.
Burna vremena iz 1848 nisu poštedela Temerin. U sukobu je spaljen u potpunosti i stanovnici su se preselili na sever, u Bačku Topolu, Mali Iđoš, Čantavir i druga naselja. Nakon 2-3 godine, većina njih se vratila svojim domovima.
2. jula 1899. sagrađena je železnička pruga Novi Sad-Temerin-Bečej i puštena je u upotrebu železnicka stanica u Temerinu. Ovo je započelo industrijski razvoj Temerina, puštajući u rad fabriku cigala i prvi mlin na paru. Temerin je ubrzo postao jedan od najvažnijih trgovačkih centara jugoistočnog dela Bačke. Stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca je označilo novi period u istoriji i ekonomiji mesta. Posed Fernbahovih je bio jedan od meta agrarne reforme. Poljoprivredne vlasti iz Beograda i Novog Sada su doneli novi zakon, kolonizujući seljake iz Novog Sada i njegove okoline. 1920. je pocelo stvaranje nove dobrovoljačke kolonije južno od Temerina, 18 kilometara severno od Novog Sada i pored puta Novi Sad-Bečej-Senta. U uspomenu na staro srpsko naselje u Temerinu, doseljenici su nazvali njihovo novo naselje Staro Đurđevo 1929. U početku je imalo 42 porodice, a sada je izraslo u mesto sa više od 1.100 domaćinstava i oko 4.000 stanovnika.
1927, između dva rata, Temerin je dobio električnu energiju. Tokom vojne okupacije (1941-1944) stanovnici Starog Đurđeva i Siriga su proterani iz svojih domova, a mađarske porodice iz Bukovine su naseljene na njihovu zemlju. 1944. oni su napustili Sirig i Staro Đurđevo, kao i Nemci Bački Jarak. Osnivači Starog Đurđeva i Siriga su se vratili svojim starim domovima. Bački Jarak je postao skoro potpuno kolonizovan doseljenicima iz Bosne i Hercegovine.
